Tarło Jan h. Topór (ok. 1480–1550), dworzanin królewski, krajczy, następnie cześnik koronny, starosta pilzneński.
Był wnukiem Zakliki (zob.), synem Stanisława (zm. po 1 VIII 1515), właściciela Bobrownik w woj. lubelskim, ochmistrza dworu królewny Elżbiety Jagiellonki, oraz poślubionej przez niego na krótko przed 14 I 1477 Małgorzaty, córki kaszt. bełskiego Jana Magiery. Miał braci: Stanisława (zob.), Gabriela (zob.), Łukasza (zm. po 21 IX 1534), dworzanina królewskiego, i Pawła (zm. 1553), sędziego ziemskiego lwowskiego, a następnie wojskiego lwowskiego (informacje o nim w biogramie brata, Stanisława), oraz siostry: Barbarę, żonę Gabriela Gniewosza, i Annę, wydaną za mąż za Stanisława Żyrzyńskiego (Żerzyńskiego).
W młodym wieku wstąpił T. na dwór króla Aleksandra Jagiellończyka. Po raz pierwszy został odnotowany jako pokojowiec 4 VII 1504 w Łęczycy; pod koniec t.r. przebywał w Krakowie. Jako jeden z nielicznych pokojowców miał prawo do utrzymywania dwukonnego pocztu. W maju i czerwcu 1505 był przy królu na sejmie walnym w Radomiu, a podczas sejmu lubelskiego w marcu 1506 otrzymał kwitancję na 20 grzywien. Po śmierci Aleksandra wstąpił na dwór króla Zygmunta I i jako wynagrodzenie za przeszłą służbę otrzymał w kwietniu 1507 ze skarbu królewskiego zapis długu w wysokości 107 złp. Służył jako dworzanin konny Zygmunta, początkowo z pocztem trzykonnym; w pewnych okresach (do r. 1515) poczet osiągał pięć koni. Jesienią 1507 przebywał przy królu na Litwie, a na początku r. 1508 był z dworem na sejmie krakowskim. W 2. poł. t.r. przebywał w Wilnie i Smoleńsku, co sugeruje jego udział w wojnie z państwem moskiewskim, po czym towarzyszył królowi w podróży na sejm piotrkowski 1509 r. Wszedł w skład delegacji, wysłanej do Meklemburgii dla ubiegania się w imieniu Zygmunta I o rękę Anny, siostry księcia Henryka V; posłowie dotarli jednak tylko do Poznania, bowiem pod koniec czerwca t.r. zostali stamtąd zawróceni na wieść o napaści woj. mołdawskiego Bohdana III Jednookiego na Pokucie i Podole, po czym T. z chorągwią nadworną uczestniczył w wyprawie przeciwko najeźdźcy.
W l. 1509–11 występował T. na dworze jako trukczaszy, tj. dworzanin usługujący królowi przy stole. Był przypuszczalnie na sejmie w Piotrkowie w lutym i marcu 1510. Latem 1511 przebywał z królem na Litwie, głównie w Brześciu, gdzie zwołano sejm lit. Uczestniczył w Krakowie w uroczystościach weselnych Zygmunta I i Barbary Zapolyi w lutym 1512, zdobywając w zorganizowanym z tej okazji turnieju drugą nagrodę. Pod koniec t.r. towarzyszył królowi na sejmie piotrkowskim, a na początku r. 1513 udał się do Poznania, gdzie władca przez kilka miesięcy oczekiwał na hołd wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Albrechta Hohenzollerna. W czerwcu przebywał z dworem w Radomiu, skąd udał się na Litwę, zaatakowaną przez wojska moskiewskie. Był w Mińsku w sierpniu 1514, przez kilka miesięcy w Wilnie, a na początku r. 1515 wyruszył z królem do Krakowa, po czym towarzyszył mu w podróży do Czech, Węgier i Austrii. Podczas zjazdu wiedeńskiego w lipcu t.r. zajął jedno z czołowych miejsc w turnieju rycerskim.
Od początku r. 1518 służył T. z pocztem trzykonnym. W kwietniu uczestniczył w Krakowie w uroczystościach weselnych Zygmunta I i księżniczki Bony Sforzy; w towarzyszącym zaślubinom turnieju «dank największy odniósł», zrzucając z konia księcia cieszyńskiego Kazimierza II. W l.n. niemal stale przebywał w otoczeniu króla, uzyskując w ciągu kilkunastu miesięcy zwiększenie pocztu do sześciu koni. W związku z wojną pruską działał w l. 1520–1 głównie na Pomorzu; strata kilku koni z pocztu może świadczyć o jego udziale w walkach z Zakonem. Odpowiadał wtedy (podobnie jak w późniejszym okresie) za naprawę zbroi i broni królewskiej. Pod koniec r. 1521 i na początku r. 1522 był z królem na sejmie w Piotrkowie, na którym 9 I t.r. otrzymał urząd krajczego kor. i nadw. (używał tytułów «incisor regis», «incisor regalis» oraz «structor mensae regiae»). Z Piotrkowa udał się z królem na Litwę. Na sejmie krakowskim 1523 r. świadkował na przywileju w sprawie sukcesji mazowieckiej. Był także na sejmach piotrkowskich 1523 i 1524/5 r.; na tym ostatnim świadkował 18 I 1525 na akcie przymierza Zygmunta I z książętami zachodniopomorskimi. Dn. 8 IV t.r. w Krakowie złożył podpis pod traktatem pokojowym z księciem Albrechtem Hohenzollernem. Był obecny na sejmie piotrkowskim 1525/6 r., po czym udał się z królem do Gdańska, gdzie w maju 1526 świadkował na przywileju lennym dla książąt pomorskich. Na sejmie krakowskim w marcu 1527 złożył podpis pod aktem przymierza polsko-mołdawskiego. Pod koniec czerwca lub na początku lipca t.r. poślubił Dorotę z Tarnowskich, córkę kaszt. sądeckiego Jana «Ciężkiego» i nieznanej z imienia córki kaszt. rozpierskiego Hieronima Kobylańskiego; była ona właścicielką dużego majątku ziemskiego, stąd współcześni zarzucali T-e, że ożenił się dla korzyści majątkowych. Podczas królewskich łowów 23 IX w Niepołomicach usiłował powstrzymać rozjuszonego niedźwiedzia, który zaatakował orszak królowej Bony, «ale mu wydarł oszczep niedźwiedź, iż padł, ledwie go chłopi z oszczepy przypadwszy ratowali».
T. był na sejmie piotrkowskim 1529/30 r., na którym świadkował na przywileju królewskim z 27 XII 1529 dla Mazowszan. Podczas kolejnego sejmu w Piotrkowie (1530/1) występował w otoczeniu władcy z pocztem ośmiokonnym; tej samej wielkości poczet posiadał także w l.n. W lutym 1532 świadkował w Krakowie na przywileju dla mieszczan proszowickich. W czasie polowania wiosną 1534 «szczując zając złomił szyję», co wywołało nawet pogłoski o jego śmierci; odtąd rzadziej bywał na dworze królewskim (zwłaszcza poza Krakowem), poświęcając się głównie rodzinie i działalności majątkowej. Uczestniczył w Krakowie w uroczystościach weselnych królewny Izabelli Jagiellonki i króla węgierskiego Jana Zapolyi pod koniec stycznia 1539, a podczas odbywającego się wówczas turnieju potykał się ze swym bratem Gabrielem, czemu towarzyszyły widowiskowe efekty specjalne (rycerze zapalali umieszczone na kopiach sztuczne ognie). W kwietniu 1540 w Proszowicach wyznaczył (być może z powodu choroby) króla Zygmunta I Starego i brata, Gabriela, na opiekunów swych dzieci i majątku. Towarzyszył jako «przystaw» poselstwu moskiewskiemu W. Morozowa i F. Woroncowa, podążającemu w sierpniu i wrześniu 1542 z Krakowa do Parczewa. Był obecny na sejmie krakowskim 1545/6 r. Przed 18 XI 1546 awansował na urząd podczaszego (cześnika) kor.; od tego czasu do śmierci króla służył z pocztem dziesięciokonnym. W trakcie pogrzebu Zygmunta Starego jechał w kondukcie przed marami z ciałem, w zbroi, którą zmarły król otrzymał od cesarza Maksymiliana I Habsburga podczas zjazdu wiedeńskiego. Po objęciu tronu przez Zygmunta Augusta T. faktycznie przestał pełnić obowiązki na dworze, ale tytuł podczaszego zachował do śmierci; niekiedy nadal był nazywany krajczym.
Po rodzicach T. i jego bracia odziedziczyli m. Bobrowniki z kilkoma wsiami w pow. stężyckim oraz sumy dłużne na tenucie drohowyskiej w ziemi lwowskiej. Bracia nie przeprowadzili formalnego podziału dóbr, choć w rzeczywistości Gabriel zarządzał kluczem bobrownickim, Paweł tenutą drohowyską, a T. do zawarcia małżeństwa przebywał niemal bez przerwy na dworze królewskim; od władcy otrzymał w październiku 1525 dom i plac na przedmieściu Piotrkowa. Później mieszkał w królewszczyznach lub majętnościach żony, które stanowiły najważniejszą część jego majątku. W ich skład wchodziły wsie lub części wsi: Głobikówka, Ilkowice, Jaworze, Kobierzyn, Krzyż (obecnie część Tarnowa), Laskówka, Lisia Góra, Luszowice, Powęzów (obecnie Pawęzów), Racławice (obecnie nieistniejąca), Rudno, Wola (obecnie Śmigno) i Żukowice w pow. pilzneńskim oraz Otfinów i Janikowice w pow. wiślickim. Ponadto żona posiadała po babce prawa spadkowe do dóbr rodziny Kobylańskich (po kilkuletnich procesach uzyskała za nie 6200 złp. zadośćuczynienia) oraz dom w Bieczu, który T. w r. 1535 sprzedał w jej imieniu kaszt. żarnowieckiemu Sewerynowi Bonerowi za 300 złp. W r. 1540 kupił od burgrabiego krakowskiego Jana Chełmskiego wieś Łęki Górne w pobliżu Pilzna za 5100 złp.; zapewne w związku z tą transakcją darował Chełmskiemu dwór w Krakowie. W stolicy miał również dom pod Wawelem, przebudowany w r. 1545 przez Mikołaja Castiglione. Przez krótki czas posiadał części we wsiach Glów i Niedomice w pow. pilzneńskim, które t.r. sprzedał za 2000 złp. arcybp. gnieźnieńskiemu Piotrowi Gamratowi.
T. trzymał też liczne królewszczyzny, częściowo pozyskane dzięki małżeństwu. Dn. 17 VI 1533 dostał od Zygmunta I zgodę na wykupienie z rąk kaszt. wieluńskiego Marcina Myszkowskiego tenuty dębowieckiej w pow. bieckim; do objęcia jej (za pieniądze królewskie, które T. później zwrócił) doszło jednak dopiero w sierpniu 1534 po procesach i ugodzie z dotychczasowym dzierżawcą. Wakujące po śmierci Agnieszki Beaty z Tęczyna (zm. przed 17 III 1532), macochy jego żony, dożywocie na star. pilzneńskim T. uzyskał mimo niechęci podkanclerzego kor. Piotra Tomickiego, ale najprawdopodobniej bez formalnego zapisu. Dzierżył ponadto tenuty rozembarską i rogowską w pow. bieckim i ziemi sanockiej oraz wieś Nowicę w ziemi halickiej, uzyskaną pod koniec życia z cesji brata, Pawła. Jako dzierżawca królewszczyzn dążył do ograniczenia przywilejów miast; powodowało to konflikty z władzami i mieszkańcami Pilzna, Dębowca i innych miejscowości, a w konsekwencji wywoływało dekrety królewskie, biorące w obronę mieszczan, na co T. reagował wobec nich dalszymi szykanami. Zajmował się hodowlą ryb; wśród jego sług występował «Joannes magister piscinarum», który prowadził w styczniu 1535 transakcje z radą miejską Bardiowa o kupno wina oraz sprzedaż ryb i pszenicy. Dysponował T., zwłaszcza w ostatnich latach życia sporymi zasobami gotówki; pieniądze pożyczał m.in. Janowi Myszkowskiemu, Zbigniewowi Sienieńskiemu, Andrzejowi Ciołkowi, Stanisławowi Gołuchowskiemu, Stanisławowi Gnojeńskiemu, Mikołajowi Secygniowskiemu, Janowi Straszowi i Jakubowi Uchańskiemu. Zmarł 8 XII 1550; za zgodą kapit. katedralnej z 13 XII t.r. został pochowany w katedrze na Wawelu.
W małżeństwie z Dorotą, córką kaszt. sądeckiego Jana Tarnowskiego «Ciężkiego» (zm. w r. 1539, przed 1 XI) miał T. czworo dzieci: Jana (zob.), Mikołaja (zob.), Annę i Elżbietę. Obie córki wyszły za mąż zapewne w pierwszych dniach lutego 1546, pod koniec sejmu krakowskiego: Anna za chor. halickiego Stanisława Herburta, Elżbieta za star. czerwonogrodzkiego, późniejszego woj. ruskiego i hetmana w. kor. Jerzego Jazłowieckiego (zob.). W dokumencie z r. 1542 wystąpił T. jako opiekun dzieci urodzonych «z pierwszej żony», co mogłoby wskazywać, że po śmierci Doroty ożenił się po raz drugi, jednak potwierdzenia tej informacji nie odnaleziono w żadnym innym źródle.
Łukasz Górnicki w „Dworzaninie polskim” przedstawił T-ę jako wzór dworzanina i rycerza, który «co jedno pocznie, to mu wszystko tak przystoi, jakoby się z tym urodzić miał». Poetyckie epitafium T-y ułożył Grzegorz z Sambora („Vigilantii Gregorii Samboritani Ecloga I…”, Cracoviae 1566).
Dworzaczek; Katalog dokumentów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1953 I; Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, Kr. 1991 II; Katalog zbioru dokumentów pergaminowych Biblioteki Jagiellońskiej, Kr. 2014 I–II; Niesiecki; Paprocki; Słown. hist.-geogr. ziem pol., V cz. 1 s. 546, 602, 752, cz. 2 s. 654–63, cz. 3 s. 559, 612–3; Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Brzozów 1991 cz. 1 s. 138, Brzozów 1998 cz. 2 s. 123, Kr. 2002 cz. 3 s. 80, 89, 99, 125; Urzędnicy, X; – Bieniarzówna J., Proces ograniczania autonomii miast małopolskich w pierwszej połowie XVI w., „Studia Hist.” R. 6: 1963 s. 63–4; Brzustowicz B. W., Turniej rycerski w Królestwie Polskim w późnym średniowieczu i renesansie na tle europejskim, W. 2003 s. 279–82, 284–6; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr 1563–1665. Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984; Duczmal M., Izabela Jagiellonka, królowa Węgier, W. 2000; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Kr. 1998; Fijałek J., Tarłowie. Znamienitego rodu początki i świetność, „Przegl. Hist.” T. 10: 1910 s. 184–205; Hartleb K., Jan Zambocki. Dworzanin i sekretarz JKM, W. 1937; Kamiński A., Nieznane karty z przeszłości miasteczka Dukli (1358–1540), w: Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu w 70 rocznicę urodzin, W. 1960 s. 406–7, 429–30; Marciniak R., Sejm piotrkowski 26 XII 1524 – 23 II 1525 (Próba analizy problematyki obrad), „Czas. Prawno-Hist.” T. 26: 1974 z. 2 s. 212; Pociecha W., Królowa Bona (1494–1557), P. 1949–58 I–II, IV; Sarna W., Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908; Skibniewska J., Dwór królewski Aleksandra Jagiellończyka w latach 1501–1506, L. 2015 s. 402, 545, 583, 620, 666, 674, 719; Sucheni-Grabowska A., Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów a ruch egzekucyjny. Cz. 1: Geneza egzekucji dóbr, Wr. 1974; taż, Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504–1548, W. 2007; Szczygieł R., Rola starostów w życiu miast królewskich województwa sandomierskiego w XVI wieku. Z dziejów ograniczania autonomii miejskiej, w: Sandomierz. Z dziejów polityki, prawa i kultury, Sandomierz 2001 s. 95–7; Urban W., Daty życia niektórych osób z XVI w. związanych z Krakowem. Przyczynki źródłowo-biograficzne, w: Et haec facienda, et illa non omittenda. Profesor Wacław Urban w swych dziełach wybranych, W. 2012 s. 711; tenże, Znaczenie archiwów Bardiowa i Preszowa dla badania dziejów Małopolski, „Studia Hist.” R. 4: 1961 z. 2 s. 74–5; Winiarska A., Pierwsze poselstwa moskiewskie w Krakowie, w: Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Kr. 1993; – Acta Tom., IV, VI, VIII, IX, XIV, XVI; Akta grodz. i ziem., IV; Arch. Sanguszków, V; Bielski, Kronika, s. 984, 1002, 1095; Corpus Iuris Pol., IV z. 1, 6, 165, 178, 215, 226; Decius, De Sigismundi temporibus, 1521; Elementa ad fontium editiones, XLIV, XLVIII; Górnicki Ł., Dworzanin polski, Oprac. R. Pollak, Wr. 1954; Grzegorz z Sambora, Carmina selecta, Wyd. E. Buszewicz, W. 2011; Iura Masoviae terrestria, Oprac. J. Sawicki, W. 1973 II, III; Materiały do dziejów robocizny w Polsce, Wyd. S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Prawn.” T. 9: 1913; Matricularum summ., III, IV; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., I–II; Starod. prawa pol. pomn., VI 396; Vol. Const., I vol. 1–2; Źródła Dziej., XV 554–5; – AGAD: Arch. Skarbu Kor. I, Rachunki Królewskie, ks. 40 k. 8v, 11–11v, 45v, ks. 43 k. 6, ks. 46 k. 56, ks. 47 k. 21, 24v, 28, ks. 48 k. 10v–11v, 70, 78, ks. 49 k. 15v, 17v, 21v, 31v, 36, 40v, 45, 48, 59v, 89, 90v, 100v, ks. 50 k. 35v–6, 46, ks. 51 k. 40, ks. 53 k. 11–11v, 15v, 27, ks. 57 k. 5, 24v, 26v, ks. 58 k. 22v, 29, 34, 39, 48, 50v, 54, 60, 65, 67v, 71v, ks. 64 k. 22, ks. 67 k. 7v, 11, ks. 70 k. 90v (pierwsza paginacja), k. 85v (druga paginacja), ks. 73 k. 7, 35v, 77, ks. 74 k. 4, ks. 75 k. 5, 10, 16, ks. 79 k. 8, ks. 80B k. 5, ks. 91 k. 7, 57 (pierwsza paginacja), k. 17, 30–30v, 34 (druga paginacja), ks. 92 k. 20v, ks. 94 k. 17, 33v, ks. 95 k. 142, ks. 124A k. 67, ks. 124B k. 64, ks. 126 k. 129, ks. 131 k. 21, 28, ks. 141 k. 59, ks. 144 k. 62, ks. 145 k. 143v, ks. 149A k. 69v, 84, Dz. 85, Rejestry Popisowe Wojska Kor., nr 6 k. 156, nr 8 k. 30, nr 9 k. 164–6v, nr 13 k. 37v–41, nr 18 k. 4–4v, Metryka Kor., t. 35 k. 686–7, t. 48 k. 1061–2, 1064–5v, 1166, t. 54 k. 137–7v, 430v–1, t. 55 k. 94–4v, t. 57 k. 248–52, 366c–8v, t. 59 k. 306v–10, t. 61 k. 322–3v, t. 62 k. 6v–8, t. 70 k. 212–4v, 89–91, 305v–8v, 312v–4, 317v–8, t. 71 k. 250–1, t. 73 k. 113v–4v, t. 79 k. 281v–2v, t. 80 k. 21–2; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Zapisy, t. 3 s. 373v–4, t. 8 s. 204, 275v–7v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Dok. depozytowe, nr 212, Castr. Biec., t. 6 s. 579–80, 586–9, 657, 663, 672, 692–6, 808, 888–9, t. 7 s. 194–6, 264–9, 275–6, 279, 289–93, 301–2, 323–8, 482–3, 517–8, 522–7, 534–5, t. 8 s. 86–7, t. 9 s. 2, t. 10 s. 20, t. 11 s. 65–9, t. 12 s. 665–6, t. 13 s. 133, 165–6, Castr. Crac., t. 32 s. 1196–7, t. 33 s. 38, t. 40 s. 39, 343, t. 41 s. 181, 954, t. 42 s. 300–9, t. 43 s. 748–9, 808–9, t. 45 s. 34, t. 47 s. 77–8, t. 53 s. 10–1, t. 54 s. 684–5, t. 55 s. 28–30, 481, t. 56 s. 221–3, t. 57 s. 25, 383–4, 818, 941, 1001, t. 58 s. 545, 683–7, t. 62 s. 459–60, t. 65 s. 119–21, Terr. Biec., t. 3 s. 239, 251, 261–2, 319, t. 6 s. 486, 494–5, 500–2, t. 7 s. 80–1, 93–5, 109, 110, 136, 188, 189, 232–5, 243–4, 720–1, t. 8 s. 34–5, 44–5, 197, 401, t. 9 s. 35, 137–8, 150–1, 163–4, 286–97, 324–8, t. 10 s. 489–93, t. 11 s. 11–13, t. 12 s. 477–8, Terr. Crac., t. 31 s. 173–4, 980–3, 1441–3, t. 49 s. 3–4, 529, t. 50 s. 534, t. 51 s. 9, 50–3, 234–48, 259–70, t. 148 s. 187–9, 207–8, 247–8, 368–71, 373–5, 381–8, 393, t. 165 s. 512–3, t. 187 s. 6–7, 11–2, 154–8, 170–2, 740, t. 188 s. 2–5, 76, 78–91, 228, 286, 499–501, 574, 633–4, 644, 702, 919–20, t. 189 s. 574, t. 190 s. 566–8, 749–51, 767–72, 787–93, 940, 1183–5, Terr. Pilzn., t. 4 s. 70–1, 90, 109, 363–4, 509–10, 524–5, 606–7, 661, 663, 701–5; Arch. Narod. w Kr., Oddz. przy ul. Siennej: Arch. Dzieduszyckich, Dok. perg. nr II/25–II/29; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 13 op. 1 spr. 16 s. 474–5, F. 15 op. 1 spr. 14 s. 156–7, 162–3, 166, 652, spr. 15 s. 263–4, 271–2, 360–1, 739, 867–8, spr. 16 s. 162–3, 169–70, 543, F. 16 op. 1 spr. 1 s. 72–3, 147, 151; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka w Lw.: F. 141 op. 1 spr. 295 k. 273–279v.
Mariusz Lubczyński